Szczepienie ciężarnych przeciwko krztuścowi – w jaki sposób pacjentki zdobywają informacje i jak należy je informować o szczepieniu?

Redakcja Esculap

2019-10-21 | słowa kluczowe: szczepienie ciężarnych, krztusiec

Strona główna > Artykuły > Szczepienie ciężarnych przeciwko krztuścowi – w jaki sposób pacjentki zdobywają informacje i jak należy je informować o szczepieniu?

Z reguły, przed podjęciem decyzji o szczepieniu dzieci, rodzice szukają informacji o szczepieniu u personelu medycznego. Rzadziej, jeśli uzyskane informacje nie usatysfakcjonowały danej osoby, rodzice aktywnie poszukują informacji na własną rękę. W takich przypadkach przeszukiwane są liczne źródła, a wynik poszukiwania ma duży wpływ na podejmowaną decyzję. Choć zachowania mające na celu poszukiwanie informacji na temat szczepień obserwowane są zarówno w grupie osób ufających programom szczepień jak i osób nieakceptujących szczepień, zachowania te stanowią potencjalny czynnik ryzyka ekspozycji na informacje wprowadzające w błąd i bezpodstawnie krytykujące program szczepień. Takie niepotwierdzone naukowo informacje mogą negatywnie wpływać na powstawanie opinii i decyzje o poddaniu się lub rezygnacji ze szczepień. Z uwagi na specyficzny charakter opieki nad ciężarną, prowadzone niedawno zalecenie o szczepieniu przeciwko krztuścowi w czasie ciąży to interwencja szalenie podatna na rozpowszechnianie informacji wprowadzających w błąd.

W czasie ciąży pacjentki bardzo często aktywnie poszukują informacji na różne tematy związane ze zdrowiem. Wyniki badania przeprowadzonego przez Bodeker i wsp. wykazały, że co druga ciężarna aktywnie szuka informacji na temat szczepienia przeciwko grypie. Jednakże szczepieniu znacznie częściej poddawały się te kobiety, które zgłaszały się po poradę do lekarza rodzinnego niż ciężarne poszukujące innych źródeł informacji. Co trzecia kobieta (35%) zgłaszała jednak potrzebę uzyskania więcej informacji, głownie dotyczących działań niepożądanych zarówno dla niej samej jak i płodu.

Z teoretycznego punktu widzenia, potrzeba zdobycia jakiejś informacji wynika z rozwarstwienia pomiędzy aktualnie posiadaną wiedzą a poziomem informacji koniecznym do podjęcia świadomej decyzji przez daną osobę. W przypadku decyzji zdrowotnych, źródłem informacji dla pacjenta jest najczęściej lekarz rodzinny. Satysfakcja z uzyskanych informacji pełni kluczową rolę w przebiegu dalszych zachowań danej osoby. Jeżeli uzyskane informacje nie spełniają potrzeb informacyjnych danej osoby, może ona zacząć poszukiwać informacji aktywnie, „na własną rękę”.

Niedostateczna ilość informacji przed podjęciem decyzji o szczepieniu indukuje reakcję stresową, z którą część pacjentów radzi sobie poprzez aktywne poszukiwanie informacji z innych źródeł. Satysfakcja z uzyskanej informacji, a tym samym fakt późniejszego aktywnego poszukiwania informacji jeżeli potrzeby informacyjne danej osoby nie zostały zaspokojone, zależy od percepcji ryzyka, przekonań i umiejętności poszukiwania informacji danej osoby. Jak zatem przewidzieć poziom satysfakcji z uzyskanej informacji i jak przebiegają zachowania związane z poszukiwaniem informacji o szczepieniu ciężarnych przeciwko krztuścowi? Autorzy pracy opublikowanej na łamach prestiżowego czasopisma Vaccine podjęli się próby odpowiedzi na te pytania na podstawie wyników internetowego badania ankietowego.

Do badania włączono kobiety, które urodziły dziecko w ciągu ostatnich 6 miesięcy trwania badania, spędziły większą część czasu trwania ciąży w Anglii lub Walii i oceniają swoją znajomość angielskiego jako płynną. Uczestniczki rekrutowano w publicznych grupach organizujących wydarzenia socjalne dla dzieci w wieku od 0 do 4 lat. W sumie do badania przystąpiło 719 uczestniczek, z których 149 zostało automatycznie wykluczonych z powodu niespełnienia kryteriów. Z 350 uczestniczek, które wypełniły ankiety 45 zostało wykluczonych w dalszej części badania, ponieważ nie miały one świadomości istnienia programu szczepienia przeciwko krztuścowi. W sumie do analizy włączono dane z 314 ankiet. Średnia wieku uczestniczek wynosiła 32,2 lata (18-46 lat). Niemal połowa z nich (42,7%) była w pierwszej ciąży.

Kwestionariusz, jaki wypełniały uczestniczki, składał się z szeregu skal i zwalidowanych narzędzi pozwalających na pomiar takich parametrów jak m.in. zaufanie, satysfakcja z uzyskanej informacji, sposób radzenia sobie ze stresem czy psychospołeczne wyznaczniki poszukiwania informacji o szczepieniu. Do pomiaru stopnia zaufania pokładanego w personelu medycznym i systemie opieki zdrowotnej wykorzystano skale Wake Forest Scale of Physician Trust oraz Health Care System Distrust Scale, w której wyższa punktacja oznacza wyższe zaufanie odpowiednio do personelu i systemu opieki zdrowotnej. W kwestionariuszach wykorzystano także metody pomiaru sposobu radzenia sobie ze stresem (Short-Form Coping Strategies Inventory). Ponadto wykorzystywano także opracowaną na potrzeby tego badania skalę Risk Perception of Vaccination during Pregnancy Scale pozwalającą na ocenę postrzegania ryzyka związanego ze szczepieniem przez ciężarne.

Autorzy pracy odnotowali istnienie kilku słabych do umiarkowanych korelacji pomiędzy zaufaniem do personelu i systemu opieki zdrowotnej, strategiami radzenia sobie ze stresem poprzez skupienie się na problemie, a satysfakcją z uzyskanej informacji oraz postrzeganiem ryzyka i poszukiwaniem dalszych źródeł informacji o szczepieniach. Trzy czynniki pozwalały na przewidzenie satysfakcji z uzyskanej informacji – radzenie sobie ze stresem poprzez skupienie się na problemie, zaufanie do personelu medycznego i kontrola behawioralna zachowań związanych z poszukiwaniem informacji o szczepieniu. Wyniki ankiet wskazują, że pacjentki były bardziej zadowolone z uzyskanych informacji jeżeli przedstawił je personel medyczny.

Znacząca większość badanych zaszczepiła się przeciwko krztuścowi w czasie ciąży (95%). Ponad połowa ankietowanych (52%) dowiedziała się o potrzebie szczepienia w ostatniej ciąży, a źródłem tej informacji były zazwyczaj położne. Zdaniem ankietowanych największe wsparcie i zachętę do poddania się szczepieniu otrzymały one od personelu medycznego (91,4%).

Z grupy pacjentek, które szukały dalszych informacji na temat szczepienia w celu ułatwienia sobie podjęcia decyzji o poddaniu się szczepieniu lub rezygnacji z niego, znakomita większość (88,1%) korzystała ze źródeł internetowych. Rozmowy z rodziną i przyjaciółmi (42,5%) i posiłkowanie się opinią innych pracowników ochrony zdrowia (7,1%) były rzadziej wykorzystywanymi źródłami informacji. Czas poświęcony na poszukiwanie informacji wahał się od 8 minut do 11 godzin (średnio 2h 31 min).

Przed podjęciem decyzji, niemal 40% ankietowanych poszukiwało dalszych informacji na temat szczepienia w różnych źródłach, ze znaczącą przewagą źródeł internetowych. Oznacza to, że zachowania związane z poszukiwaniem informacji są stosunkowo częste. Pacjentki darzące dużym zaufaniem personel medyczny i system opieki oraz osoby, których strategie radzenia sobie ze stresem są oparte na problemie, były z reguły bardziej usatysfakcjonowane informacjami uzyskanymi od pracownika ochrony zdrowia. Dowodzi to, że poziom satysfakcji z uzyskanych informacji koniecznych do podjęcia decyzji zdrowotnych, w dużym stopniu zależy od czynników osobowościowych i społecznych, i nie zależy wyłącznie od merytorycznej wartości samej porady medycznej. Co ciekawe, poziom zaufania do systemu opieki zdrowotnej nie okazał się być czynnikiem statystycznie istotnie wpływającym na percepcję uzyskanych informacji. Zdaniem autorów osoby, które cenią fakty (ponad informacje emocjonalne i społeczne) są zwykle bardziej usatysfakcjonowane otrzymaniem oficjalnej informacji na piśmie od pracownika ochrony zdrowia. 

Co ciekawe, wyniki uzyskane przy pomocy narzędzia Psychosocial Determinants of Vaccine Information-Seeking Behaviour Scale wskazują, że zgodnie z normą społeczną, ciężarne nie powinny poszukiwać informacji na własną rękę. W większości przypadków, gdy pytano respondentki, czy sądzą, że ich lekarz lub przyjaciele i rodzina uważają, że powinny one szukać dalszych informacji, odpowiedź brzmiała „nie” lub „zdecydowanie nie”. 

Wydaje się, że najważniejszym wnioskiem płynącym z opisanego tu badania jest konieczność stworzenia opartej na zaufaniu relacji ciężarna-personel medyczny. Poza tym, różne osoby w odmienny sposób wartościują informacje uzyskiwane w czasie procesu podejmowania decyzji o poddaniu się szczepieniu. Wskazuje to na słabość systemu opartego wyłącznie na przekazywaniu merytorycznych informacji. Bez dodatkowego nacisku na kontekst osobisty i społeczny, sama sucha informacja merytoryczna może być przez niektóre pacjentki ignorowana.

Jednym z ograniczeń przedstawionej tu pracy jest sposób selekcji ankietowanych oraz fakt, że znakomita większość z nich (95% ankietowanych w porównaniu z 70% w skali całego kraju) zaszczepiła się w czasie ciąży przeciwko krztuścowi. Warto jednak zaznaczyć, że w badanej populacji odsetek zaszczepionych jest bardzo wysoki pomimo faktu, że niemal połowa ankietowanych poszukiwała informacji na temat szczepień na własną rękę. Podważa to zasadność presji społecznej przeciwko poszukiwaniu informacji na własną rękę przez ciężarne.

Autorzy pracy przedstawili skomplikowaną dynamikę procesów zachodzących podczas podejmowania decyzji o poddaniu się lub niepoddaniu się szczepieniu przeciwko krztuścowi w czasie ciąży. Warto jeszcze raz podkreślić, że najważniejszym czynnikiem determinującym poczucie satysfakcji z uzyskanej informacji jest zaufanie do personelu medycznego i to od zaufania właśnie, a nie koniecznie merytorycznego aspektu podawanych informacji, zależy decyzja pacjentki. 

Opracowanie Esculap.com na podstawie: Richard M. Clarke i wsp., “Determinants of satisfaction with information and additional information-seeking behaviour for the pertussis vaccination given during pregnancy”, Vaccine vol 37, Issue 20, 6 May 2019, Pages 2712-2720.